De Trein Zelf. Gesprek met Rein Jelle Terpstra

 

Tot en met 10 juni is in het Museum of Modern Art in San Francisco de tentoonstelling The Train. RFK’s Last Journey te zien. Naast de foto’s van Paul Fusco, in 1968 genomen vanuit de trein waarmee het lichaam van de vermoorde Robert F. Kennedy werd vervoerd, toont het museum een film van de Franse kunstenaar Philippe Parreno én The People’s View, een project van de Nederlandse kunstenaar Rein Jelle Terpstra. Terpstra maakte een visuele reconstructie van de treinreis vanuit het perspectief van de ‘gewone’ mensen langs het spoor. Het project bestaat uit amateurbeeldmateriaal langs een tijdlijn van de treinreis op de museummuur, een film en een boek. De tentoonstelling is komende zomer te zien op Les Rencontres, het fotografiefestival in Arles, Frankrijk, en in 2019 in een andere vorm in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.

Ik sprak Terpstra op 27 februari, ruim een week voordat hij naar San Francisco zou gaan om zijn expositie op te bouwen.

IMG_0340

In de Amsterdamse studio van Rein Jelle Terpstra: de reis die de Funeral Train met het lichaam van de vermoorde presidentskandidaat Bobby Kennedy in 1968 aflegde, met oud fotomateriaal ernaast.

 

Zeker een stuk of vijf keer heeft kunstenaar Rein Jelle Terpstra (57) gedacht dat hij hem had. Zat hij in zijn Amsterdamse atelier aan het IJ uren te turen naar foto’s en 8 mm films uit 1968 om te kijken of de Amerikaanse fotograaf Paul Fusco erop stond. Dáár, dacht Terpstra dan. Daar, op die zwart-wit foto: die man met de zonnebril. Die man die zo zelfverzekerd uit het raampje van een donkere treinwagon hangt, met opgerolde hemdsmouwen en een grote camera. Is dat, is dat niet, zou het – die man moét toch Paul Fusco zijn? Maar het was hem nooit. Nog geen enkele keer vond Terpstra de fotograaf die in de vroege morgen van 8 juni 1968 op de trein van New York naar Washington was gesprongen in opdracht van LOOK Magazine (een gewezen Amerikaans general interest-tijdschrift met veel plek voor fotografie). Geen gewone trein natuurlijk. De Funeral Train, met daarin het lichaam van Robert F. Kennedy.

Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat op 5 juni 1968 de geliefde Amerikaanse presidentskandidaat werd neergeschoten. Hij stierf een etmaal later. Zijn dood was een schok voor het land dat in 1963 al de moord op zijn broer, president John F. Kennedy, en in april 1968 die op Martin Luther King had moeten doormaken. De kist van RFK werd, net als ruim honderd jaar eerder die van president Abraham Lincoln (ook al doodgeschoten), met een speciale trein vervoerd van New York City naar Washington D.C., waar hij zou worden begraven op Arlington National Cemetery, een beroemde militaire begraafplaats waar ook veel beroemde Amerikanen liggen, onder wie John F. Kennedy. Op 8 juni, het was een warme dag, verzamelde een miljoen mensen, jong, oud, zwart, wit, rijk, arm, zich langs de spoorlijn om hun ‘Bobby’ de laatste eer te bewijzen.

Fotograaf Paul Fusco zat dus in die trein, die behalve de kist ook Kennedy’s weduwe, hun kinderen, een hele hoop beveiligers en Amerikaanse beroemdheden vervoerde. Hangend uit het raam en gedurende de acht uur die de reis in beslag nam (normaal gesproken was het maar vier uur) richtte de fotograaf zijn camera op de menigte langs het spoor. Hij maakte ongeveer 1.000 kleurenopnamen, wat neerkomt op ongeveer 125 foto’s per uur en meer dan twee per minuut. Het resulteerde in een onvergetelijke serie, die overigens pas dertig jaar later in George, maandelijkse glossy over politiek en lifestyle, voor het eerst werd gepubliceerd.

IMG_0988

IMG_0990

IMG_0991

IMG_0993

Terpstra maakte in 2010 kennis met Funeral Train. Een groot aantal van Fusco’s foto’s hing toen in het Amsterdamse Uitvaart Museum Tot Zover. De beelden maakten een verpletterende indruk, vertelt hij, terwijl hij heen en weer beent door zijn pas opgeruimde atelier. Behalve dat ze een prachtige dwarsdoorsnede van de Amerikaanse samenleving tonen en zo overduidelijk uit een rijdende trein werden genomen (‘die dynamiek!’), was hij vooral gefascineerd door het werkelijke onderwerp van de foto’s: het kijken. Paul Fusco keek vanuit de trein naar de mensen langs het spoor en de mensen langs het spoor keken terug. Ze hadden fototoestellen en 8 mm filmcamera’s meegebracht om de historische gebeurtenis vast te leggen.

En toen begon er heel langzaam iets te broeien in het hoofd van Terpstra, verzamelaar van amateurfoto’s (hij heeft er 55.000 en blijft daar heel gewoon onder) en al jaren geïnteresseerd in fotografie zonder hoofdletter F. Dat iets zou jaren later uitmonden in een boek, dat binnenkort verschijnt, en een tentoonstelling in het San Francisco Museum of Modern Art (SFMoMA). In het drieluik The Train. RFK’s Last Journey toont het museum een groot aantal foto’s van Fusco en het werk van twee hedendaagse kunstenaars die zich in het spoor van de beroemde fotograaf hebben beziggehouden met de Funeral Train: de Franse kunstenaar Philippe Parreno, die de treinreis liet naspelen en daar een film van maakte, en Rein Jelle Terpstra, die een 20 meter lange wandinstallatie met oude foto’s en een film op vijf monitors laat zien.

Het is een terechte eer. Want de vraag die Terpstra zichzelf stelde, is de vraag die ieder van ons zichzelf eigenlijk had moeten stellen na het zien van Funeral Train: waar is dat beeldmateriaal toch gebleven?

‘Al die mensen,’ zegt Terpstra, ‘kijken naar iets wat in het boek van Fusco niet te zien is: de trein. Ik begon me op een gegeven moment af te vragen hoe díe eruit had gezien. Ik zocht ernaar op internet, maar vond niets.’ In 2014 schoof hij al zijn andere werkzaamheden aan de kant om zich, vaak met hulp van vriend en fotokenner Taco Hidde Bakker (39), volledig te wijden aan het opsporen van de particuliere foto’s en 8mm-filmpjes die op 8 juni 1968 waren gemaakt. En daar ging hij hoor: eerst per telefoon langs duizend-en-een Amerikaanse archieven, bibliotheken en historische verenigingen. Dat leverde niets op.

‘Toen realiseerde ik me dat ik op zoek moest gaan naar de mensen zélf.’ Want daar, in familiealbums, lades en oude diacarrousels, op zolders, in kelders, verspreid over het hele land, zou dat amateurmateriaal zich bevinden. Terpstra plaatste advertenties in Amerikaanse kranten, deed oproepen via sociale media. Het duurde even, maar hij kreeg antwoord. In totaal reageerden 46 mensen op zijn oproep. In het SFMoMa wordt hun beeldmateriaal naast de schematische treinroute gehangen, zodat je precies kunt zien waar tijdens de rit op 8 juni 1968 de foto’s en films werden gemaakt en door wie.

IMG_0439.jpg

Het project was een reis op zichzelf. Terpstra reisde langs de spoorlijn, hing rond op stationnetjes en klopte aan bij wildvreemden. Hij reed 300 kilometer om voor een zwart-wit afbeelding in een familiealbum, zonder te weten of hij die mocht gebruiken voor zijn project. Tijdens het gesprek begon de eigenaar van het album de pagina met de foto voorzichtig uit het album te scheuren: alsjeblieft.

6354-large

Foto’s uit het project The People’s View van Rein Jelle Terpstra (2018) / Linden NJ_ photographer: Genevieve Tarka

tullytown_william_f._wisnom_sr_dsc4956-2

Foto uit het project The People’s View van Rein Jelle Terpstra (2018) / Tullytown PA _ photographer: William F. Wisnom Sr

Van een dakloze man kreeg hij een prachtige oude kleurenfilm, die al jaren in een spullenopslag lag. Hij kreeg een geluidsopname van iemand die destijds naast het spoor in een schoolband had gespeeld. Hij werd verder geholpen door mensen die in 1968 huilend naar de voorbijrijdende trein hadden gekeken en nu fervente Trump-aanhangers waren. Hij sprak uren met Michael Scott, een zwarte man wiens vader in de jaren zestig actief was in de Civil Rights Movement en werd bedreigd door leden van de Ku Klux Klan. Als vijftienjarige jongen was Scott vanuit North East, Maryland gekomen om afscheid te nemen van RFK. ‘He was very important for the fabric of this country,’ zei hij; de presidentskandidaat was belangrijk geweest voor de structuur van de Verenigde Staten.

Hah15udiG7Ba

Annie Ingram, Elkton, Maryland, 1968; from Rein Jelle Terpstra’s The People’s View (2014–18); courtesy Melinda Watson

En eindelijk, eindelijk kon Terpstra met eigen ogen zien waar dit allemaal mee begonnen was: de Trein Zelf, groot, lang en met een imposante locomotief. Er hingen mensen uit de raampjes, een paar met een camera om hun nek (is dat, is dat niet, zou het?). En daar was het achterste treinstel waarin de kist stond, met een Amerikaanse vlag eroverheen. Het balkon aan de achterkant was versierd met takken en bladeren, er stonden beveiligers op. De lucht was hemelsblauw.

Dit was ‘m, dacht Terpstra: de tegenblik. The people’s view.

‘Het klinkt misschien een beetje arrogant…,’ zegt hij bedachtzaam. ‘Maar dit project voelt als een completering. Er wordt iets af gemaakt. Het gaat niet alleen meer om die blik van Paul Fusco, die vanaf de trein naar de Amerikaanse samenleving keek – nee, die samenleving kijkt nu ook terug. Het voelt als een tweede helft die wordt toegevoegd aan een belangrijk moment in de Amerikaanse geschiedenis.’

6355-large

Foto uit het project The People’s View van Rein Jelle Terpstra (2018)

6360-large

Foto uit het project The People’s View van Rein Jelle Terpstra (2018)

Het binnenkort te verschijnen boek fungeert als een soort spoorboekje. Het beeldmateriaal werd alleen voorzien van het tijdstip waarop de Funeral Train de plek aandeed. Blader het door en het voertuig rijdt in allerlei verschillende hoedanigheden, in zwart-wit, in kleur, van dichtbij en veraf, scherp en wazig, van New York naar Washington. Volgens Terpstra ‘een typologie van de manieren waarop je een trein kunt vastleggen. En een mooi overzicht van de fotografie in de jaren zestig.’

En Paul Fusco? Die laat zich ondanks al die nieuwgierige tegenblikken nog altijd niet zien. ‘Ik vind hem wel hoor,’ zegt Rein Jelle Terpstra, terwijl hij met toegeknepen ogen naar de trein op zijn beeldscherm tuurt. ‘Dit project is nog niet klaar.’

 

The Train. JFK’s Last Journey. Paul Fusco, Philippe Parreno & Rein Jelle Terpstra. T/m 10 juni in San Francisco Museum of Modern Art. Het boek The People’s View verschijnt binnenkort.

21fe346fb4ac6cb2e4012a543451c952_original

Dit stuk verscheen op 8 maart 2018 in de Volkskrant (op de dag af achttien jaar geleden dat ik mijn eerste stukje schreef voor de krant, o yeah).

IMG_0436

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s